نسخه شماره 2561 - 1389/11/11 -

 نگاهي به يک فيلم پر فروش
 فيلم حمايت شده مسوولا ن 
نويسنده : زهره نبي زاده- کارشناس ارشد سينما

براي نقد و بررسي نزديک به واقعيت يک اثر به عواملي فراتر از اصل اثر احتياج است که در اينجا آن را زمينه مي ناميم. زمينه ممکن است شامل رويدادهاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي همزمان يا گذشته هاي مرتبط با اثر باشد. همچنين زمينه مي تواند عقايد و احساسات و نگرش صاحب اثر به مسائل پيراموني و انتخاب رمزگان براي انتقال مفاهيم را در برگيرد. بدين ترتيب نقد يک اثر بدون در نظر گرفتن زمينه هاي پيدايش آن اثر نمي تواند يک نقد و تحليل کامل باشد.
فيلم "اخراجي ها" ساخته مسعود ده نمکي پرفروش ترين فيلم تاريخ سينماي ايران با حدود دو و نيم الي سه ميليون مخاطب مي باشد و اين پديده اي واقعي و غيرقابل انکار است. با گذشت نزديک به دو سال از اکران قسمت دوم "اخراجي ها" شايد هنوز شرايط تاريخي براي بررسي تمامي زمينه هاي اين اثر فراهم نباشد. اما به مناسبت ساخت سومين قسمت "اخراجي ها" يادآوري نکاتي در مورد دو قسمت اول و دوم لازم به نظر مي رسد. اين دو فيلم در سال هاي 86 و 87 ساخته شده است و از فيلتر مديريت هاي اجرايي و فرهنگي اين دوران گذشته و در همين دوره نيز با حمايت هاي وسيع به اکران درآمده است بنابراين مي توان نتيجه گرفت که اين دو قسمت مورد تاييد و حمايت متوليان امور فرهنگي و رسانه اي بوده است.  فيلمساز، نيز مانند فيلم مورد تاييد و تشويق هاي فراوان قرارگرفته و حتي به ساخت يک سريال در صدا و سيما اقدام نموده که آن هم مورد قدرداني وتشويق قرار گرفت. از عوامل حمايتي فوق که نقش موثري نيز در فروش داشته که بگذريم خود اثر بسيار جالب و بحث انگيز است.
"اخراجي ها" ترکيبي از فيلم هايي با مضامين ارزشي، جنگي، کمدي، جاهلي، لمپني و عوام پسند است.موضوع اصلي فيلم جنگ و افرادي است که برخي داوطلبانه و برخي از روي اجبار و ناخواسته به اين معرکه وارد مي شوند و سپس در قسمت دوم به اسارت درمي آيند. در فيلم يکي دو تيپ، نقش داناي کل را ايفا مي کنند که مسووليت ديالوگ هاي ارزشي در مقابل تيپ هاي کم اطلاع و عجول که همانا برخي از فرماندهان جنگ بوده و تيپ ديگري که نقش رياکار و مزور را بازي مي کند را به عهده دارند. از سوي ديگر فيلم داراي يک شخصيت است که نقش قهرمان را دارد او همان لات جوانمرد است و چند نفر از لمپن ها، دزدهاي با شرف و مافنگي ها، نوچه هاي او هستند که نقش هاي کميک و لودگي ها به آنها واگذار شده است. تعدد بازيگران با نقش ها و ديالوگ ها و کنش ها و واکنش هاي متضاد باعث شده است مخاطبان با خاستگاه هاي مختلف، نظرگاه هاي خود را در آن بيابند.  برخي ديگر نيز ماهيتا فيلم را نوعي استحاله فيلمساز پنداشته و از اين ديدگاه مشتاقانه فيلم را تماشا کرده اند.
در تاييد اين مطالب کافي است به يادداشت هايي که طي اين مدت چه مخالف و چه موافق در رسانه ها منتشر شده است، مراجعه شود. برخي با نظر موافق نقل به مضمون چنين نگاشته اند: اين فيلم توانسته است ارزش هاي انقلابي و اسلامي حاکم بر جبهه هاي جنگ و اسارتگاه ها را به تصوير کشيده و نشان دهد که چگونه از يک لات يک قهرمان ساخته مي شود و او را تا مرزهاي ايثار و شهادت پيش مي برد. برخي ديگر اين فيلم را تحريف تاريخ دفاع مقدس و توهيني به رزمندگان و آزادگان دانسته و آن را عبور از خط قرمزهاي مقدسات مي  شمارند، ديالوگ هاي ارزشي را شعارهايي بيش نمي انگارند و استفاده از اين تيپ ها را نه تنها بزرگداشت نقش توده هاي مردمي در دفاع مقدس نمي دانند بلکه هجويه اي بر آن همه ايثار و فداکاري مي پندارند.
از سويي عده زيادي بازي هاي کمدين ها را عالي ارزيابي کرده اند و شادترين لحظات خود را بعد از مدت ها تماشاي اين فيلم کمدي-جنگي ناميده اند و عده اي ديگر اين فيلم را عوامانه و کم ارزش، ارزيابي مي کنند و اکثر مولفه هاي فيلم فارسي را در آن يافته و آن را نوعي ارتجاع و عقب گرد مي دانند. اما نگارنده در اين مورد آخر، معتقد است اين مطلب نشانگر آن است که الگوهايي که از گذشته هاي دور امتحان پس داده و موفق بوده اند همچنان بار اقتصادي سينما را بدوش مي کشند و اگر همچنان سبک هاي ديگر سينما مورد توجه و حمايت قرار نگيرند تنها همين نوع از فيلم ها پرده نقره اي را روشن خواهند نمود و اکثر صندلي هاي سينما نيز توسط همين مخاطبان اشغال خواهد شد وبدين ترتيب هيچ تغييري در ذائقه مخاطبان ايجاد نخواهد شد.
به هر حال فيلمساز چه هوشيارانه و چه غريزي و يا از روي صداقت و اعتقادات قلبي توانسته است با چنين ترکيبي، اقشار مختلفي با برداشت هاي کاملا متفاوت را به سينما بکشاند.  آنچه شايد کمتر به آن پرداخته شده است علت حضور اين قشر خاص از توده هاي عامي در فيلم مي باشد که ناشي از اعتقادات فيلمساز و حاميان آن است چرا که، ناديده گرفتن نخبگان و عوام گرايي، دو روي سکه اي است که ساخت اين گونه فيلم ها را امکان پذير کرده است.بر کسي پوشيده نيست که حضور نخبگان در تمامي عرصه ها از جمله جنگ از مهمترين عوامل پايداري مردم و شکست دشمنانشان به شمار مي آيد.
فيلمساز علاوه بر جبهه، در سياست نيز دستي بر آتش داشته است و همين امر انگيزه اي براي ساخت "اخراجي هاي 3" شده است.نگارنده مشتاقانه منتظر اکران اين فيلم است تا بداند کاراکترهاي مورد علاقه فيلمساز، بعد از مبارزه در جبهه هاي جنگ و بازگشت از اسارت چگونه سرنوشت صحنه هاي سياسي را رقم خواهند زد.


نسخه چاپي ارسال به دوستان