نسخه شماره 4016 - 1395/01/29 -

 «مردم‌سالاري» به بهانه ديدار روحاني و اردوغان بررسي مي‌کند
 پارادوکس‌ها در سياست خارجي آنکارا 

گروه سياسي- سحر مهرابي: از ترکيه به‌ عنوان پل بين آسيا و اروپا ياد مي‌شود. کشوري که خود را فراتر از خاورميانه مي‌داند و معمولا با همسايگان خود در کشمکش است. اين کشور از زمان امپراتوري عثماني به دنبال توسعه سرزمين‌هاي خود در آسيا و اروپا بوده است. امروزه اما ترکيه در عين سر دادن شعار «نوعثماني‌گري» توان بازگشت به دوران شکوه عثماني را ندارد و به جاي آن تلاش مي‌کند قدرت و نفوذ خود را در منطقه و در عرصه بين‌الملل افزايش دهد. تا پيش از روي‌کار‌آمدن حزب عدالت و توسعه، اولويت راهبردي سياست خارجي ترکيه، عضويت در اتحاديه اروپا بود که با مخالفت‌هاي اين اتحاديه روبه‌رو مي‌شد و همچنان هم پابرجاست، اما پس از روي‌کارآمدن «اردوغان» دکترين سياست خارجي اين کشور «به‌ صفر‌ رساندن تنش با همسايگان» تغيير يافت. البته اين سياست اردوغان پايدار نماند و با اوج‌گيري بحران در خاورميانه، کشوري که به دنبال کاهش تنش‌ها بود، خود تبديل به يکي از پايگاه‌هاي اصلي تنش در خاورميانه شد. اردوغان در سياست‌هاي افزايش توان خود در خاورميانه را پلي براي مطرح کردن خود در اروپا مي‌داند. در اين ميان اما سياست‌هاي ترکيه در مقابل دو کشور تاثيرگذار در منطقه يعني ايران و عربستان با تضاد همراه است. ترکيه در دوره‌اي خود را به ايران نزديک مي‌کند و چندي بعد به سمت عربستان متمايل مي‌شود.

از ايران و عثماني، تا روحاني و اردوغان

رابطه پر‌فراز‌و‌نشيب ايران و ترکيه محدود به چند سال اخير نيست و سابقه ديرينه‌اي دارد. سابقه رقابت‌هاي اين دو کشور به زمان امپراتوري عثماني باز مي‌گردد، هنگامي‌که ترک‌هاي عثماني با توسعه‌طلبي‌هاي خود هر بار بر يک گوشه از خاک ايران دست مي‌انداختند و موجب ايجاد نا‌امني در مرزهاي کشور مي‌شدند. اما روابط ايران و عثماني از زمان حکومت قاجاريه، شکل تازه‌اي به خود گرفت. ايران در زمان پادشاهي ناصرالدين‌شاه و صدراعظمي ‌اميرکبير در سال1851 ميلادي نخستين سفارت خود در عثماني را تاسيس کرد و به طور رسمي ‌روابط ديپلماتيک خود را با ارسال سفير به عثماني آغاز کرد. در دوران پهلوي اما روابط دو کشور روزهاي آرامي ‌را سپري مي‌کرد و روابط نزديک رضاشاه با آتاتورک حتي بر سياست‌هاي داخلي ايران هم تاثير گذاشت. مي‌توان چشمگيرترين اتفاق بين تهران و آنکارا در دوران پهلوي‌ها را لغو رواديد در زمان پهلوي اول دانست.

پس از انقلاب و با تغيير عمده نظام سياسي ايران، روابط دو کشور همچنان روز‌هاي آرامي ‌را سپري مي‌کرد اما همچنان تنش جزو لاينفک روابط دو کشور بود. سال1364 و در اوج جنگ تحميلي، سفر «تورگوت اوزال» نخست‌وزير وقت ترکيه به ايران، فصل جديدي در روابط ترکيه و ايران گشود. اما باز هم اين روابط دستخوش ناملايماتي شد. بيراه نيست اگر بخشي از اين ناملايمات را ناشي از اختلافات مذهبي دو کشور در در راستاي تشکيل حکومت شيعه در ايران بدانيم. در سال1375 ودر زمان دولت سازندگي، «نجم‌الدين اربکان» به رهبري حزب اسلامگراي رفاه در ترکيه روي کار آمد. عمر نخست وزيري اربکالن بيش از يک سال نبود اما در همان مدت اندک سعي داشت رابطه دو کشور را به سمت گرم‌تر شدن و کاهش تنش ببرد. اما نقطه تاريک در اين دوره فراخواندن سفير ترکيه از تهران بود که منجر به سردي روابط ميان دو کشور شد. جالب آن است که اين عمل ترکيه در پي اقدام اتحاديه اروپا عليه ايران بود و بر اساس سياست آن دوره، شايد ترکيه فکر مي‌کرد با اين کار اتحاديه اروپا او را بپذيرد. اما در دوره اصلاحات و رياست جمهوري سيد‌محمد خاتمي، دور جدي از روابط دو کشور را آغاز شد و ديدار سال 76 رئيس دولت اصلاحات و رئيس‌جمهوري ترکيه در حاشيه پنجمين نشست سران کشورهاي عضو اکو در قزاقستان منجر به تبادل سفير بين دو کشور شد. در دوره بعد اما روابط دو کشور گرم‌تر شد. احمدي‌نژاد که با سياست قلدرانه خودموجب تنش ميان ايران و کشورهاي اروپايي شده بود، در اين دوران خود را ناگزير به آنکارا نزديک کردو ترکيه نيز که موقعيت را براي نشان دادن قدرت مذاکره خود در عرصه بين‌المللي فراهم مي‌ديد سعي داشت به عنوان ميانجيگر، تنش‌ها را کاهش دهد و به اين طريق جايگاه خود را به عنوان کشور تاثيرگذار در خاورميانه تثبيت کند. موضوع جنگ داخلي سوريه نيز از مهمترين چالش‌هاي روابط دوجانبه در اين دوره بود. ترکيه همواره اعلام کرده بود روابط دوجانبه با ايران تحت تاثير مسائل جنگ داخلي سوريه است. در اين دوره به دليل تحريم‌هاي چندلايه عليه ايران و عدم توانايي ايران در برقراري رابطه با بسياري از کشور‌هاي جهان، حجم مبادلات اقتصادي ايران و ترکيه افزايش چشمگيري داشت و به همين جهت ترکيه سعي داشت کليت روابط خود با ايران را به دور از تنش جدي نگه دارد.

اما دوران رياست جمهوري حسن روحاني تحولات بسياري را در روابط دو کشور ايجاد شد. در اين دوره توافق ايران با کشورهاي 1+5 و دست يافتن به برجام براي ترکيه سخت بود ، چراکه اين به معناي پايان باج دهي ايران به ترکيه در برابر دور زدن تحريم‌ها بود. همزماني اين مذاکرات با بحران يمن که يکي از نقاط حساس روابط دو کشور بود، موجب افزايش تنش ميان ايران و آنکارا شد. در اين گير و دار بود که اردوغان با تاختن به سياست‌هاي روحاني، ايران را به تلاش براي تسلط بر منطقه متهم کرد. که البته اين اظهارات با واکنش فوري وزارت خارجه ايران همراه بود که در غياب سفير ترکيه، کاردار اين کشور در تهران را احضار و مراتب اعتراض تهران را به او اعلام کرد. همچنين «محمدجواد ظريف»، وزير خارجه ايران نيز در پاسخ به اظهارات «اردوغان» گفته بود: «کساني که با اشتباهات استراتژيک و سياست‌هاي بلندپروازانه و خيالي خود، خسارات جبران‌ناپذيري به‌بار آورده‌اند، بهتر است با اتخاذ سياست‌هاي مسوولانه، از ظرفيت‌هاي موجود جهت ايجاد آرامش و هم‌گرايي در منطقه استفاده کنند.»

يکي ديگر از مشکلات دو کشور حمايت و انفعال ترکيه در برابر تروريست‌ها است که در جنگ داخلي سوريه بيشتر خود ار نشان داد. سياست تنش صفر که در ابتداي فعاليت دولت حزب عدالت و توسعه ترکيه اعلام شده بود، در خلال جنگ داخل سوريه نقض شد و موجب شد ترکيه با همسايگان جنوبي و شرقي خود دوران پر تنشي را در سال‌هاي قبل طي کند.

دوراهي ايران-عربستان

با وجود تنش هميشگي تهران-آنکارا روابط اين دو کشور تحت تاثير همسايگي و داشتن منافع مشترک در منطقه همواره حدي از دوستانه بودن را حفظ کرده است. از يکسو ترکيه به گردشگران ايراني در اقتصاد مبتني بر توريسم خود نيازمند است و قراردادهاي اقتصادي مطلوبي ميان تهران- آنکارا امضا مي‌شود. به همين جهت حفظ معمولا دو کشور در پي حفظ حداقل روابط بوده‌اند. اما چالش جديدي در روابط دو کشور ايجاد شده است. تلاش عربستان براي اجماع ضد ايراني در منطقه و‌ دست ياري سعودي‌ها به سمت اردوغان مي‌تواند روابط دو کشور را با مشکل جدي مواجه کند. آنچه در اين زمينه اهميت دارد اين است که ترکيه بايد به يک سياست واحد در اين زمينه دست يابد. ترکيه بايد شريک استراتژيک خود را در منطقه پيدا کند و سياست يک بام و دو هواي خود را پايان بخشد و بر پارادوکس‌هاي خود در سياست خارجه پايان دهد.

گفتني است در سفر حسن روحاني به آنکارا هشت يادداشت تفاهم‌ و موافقتنامه همکاري ميان ايران و ترکيه به امضا رسيد. روحاني براي شرکت در اجلاس سران کشورهاي عضو سازمان همکاري اسلامي ‌به استانبول رفته بود که پس از آن راهي آنکارا پايتخت ترکيه شد.


نسخه چاپي ارسال به دوستان