نسخه شماره 3530 - 1393/05/02 -

 درنگي در کتاب «تاريخ انديشه در چين- از کنفوسيوس تا مائو»، ترجمه مرضيه سليماني
 همگام با همسايه بزرگ شرق 
نويسنده : کيان رضوي

در بررسي سرگذشت و سير تطور فلسفه در جهان، چند جريان بنيادين و اصلي وجود دارد که سرچشم? ديگر جريان‌ها، مکتب‌ها و گرايشات محسوب مي‌شوند. حکمت چين يکي از مهمترين جريان‌ها در تاريخ فرهنگ و تفکر و تمدن در شرق و بلکه در سراسر جهان است. در اين موضوع هيچ ترديدي نبايد داشت. به بيان ديگر، حکمت چينيان و آموزه‌هاي بزرگان و مکاتب شرق دور، در واقع از مهمترين قطعات جورچين تاريخ انديشه است. بدون مطالعه و فهم اين فرهنگ و بنيان‌ها و اجزاي آن هيچگاه نمي توان تحولات و متغيّرهاي مکتب‌ها و اديان آسيايي را به درستي درک کرد. اين جريان فکري و فرهنگي، امروزه اهميت و اعتباري فراتر از شرق و آسيا يافته و لباس مذهبي جهاني و مکتبي بي مرز را بر تن کرده است.

در هم تنيدگي اقتصاد و سياست با فرهنگ و باورهاي ملل و جوامع، بر اهميت اين اقليم بزرگ در اقصاي مشرق زمين بسيار افزوده است. فهم مباني زندگي و اخلاق و آرزوها و شيوه‌هاي زندگي اجتماعي چينيان نيز به موضوعي با اهميت بدل شده و ديگر نه از سر تفنّن و علايق روشنفکرانه و حتي آکادميک، بلکه بر مبناي نيازهاي ژئوپليتيک و ژئواکونوميک در عصر جهاني شدن ضرورت و اهميتي مضاعف يافته است.

فرهنگ و انديش? چين باستان، همان تفکري است که سنت‌ها و سبک زندگي و شيوه‌هاي تفکر چينيان را در طول دوره‌هاي مختلف تاريخي شکل داده و به آن معنا بخشيده است. هنگامي که از چينيان سخن مي‌گوييم، از بخش مهم و عظيمي از مردم دنيا نام مي‌بريم که از جهت کمّي و نيز کيفي، نقش عظيمي در تاريخ سياسي و فکري جهان ايفا کرده است و مردمانش بار حکمت باستاني ژرف و قابل تأملي را طي قرون به دوش کشيده اند. اين ارزش و اعتبار البته هنوز پابرجاست و اين اژدهاي زرد و ناآرام، گويي از خواب قرون و اعصار بيدار شده و قصد آن دارد که با نفس‌هاي سوزنده و آتشين خويش، غول‌هاي بزرگ اقتصادي و سياسي و نظامي و حتي جريان‌هاي عظيم فرهنگي و هنري را مرعوب و مغلوب کند. باري، از هر منظر و روزني به اين غول بزرگ تاريخ بنگريم بزرگي و شمايل ترسناکش به چشم مي خورد. اژدها بيدار است و شايد هرگز نخفته و کنار گوش رقباي شرقي همچون روسيه و ژاپن و هند، يا امپرياليست‌ها و دشمنان اروپايي و آمريکا‌يي، خرناس‌هاي تهديدآميز مي کشد! بنابراين، چين شناسي و چين پژوهي همواره اهميت داشته و از ضرورتش نه تنها کاسته نشده، بلکه فوريت هم يافته است. به گفت? هرلي جي کريل، پژوهشگر فقيد آمريکا‌يي و بزرگترين چين شناس قرن بيستم: «ما به سراغ چيني‌ها نرفته‌ايم، چين اراده کرده است که خودنمايي کند و محققان را دوباره اسير شکوه تاريخي و جاذبه‌هاي مسحورکننده‌اش نمايد. بنابر اين هيچ گريزي نيست، بايد اين صداي آن را شنيد...»

حکمت چين، در سال‌هاي اخير توجه افراد بسياري را در سراسر جهان به سوي خود معطوف کرده و آثار فلسفي مربوط به اين تفکر در جاي جاي دنيا مورد ترجمه و خوانش قرار گرفته است. شوربختانه در زبان پارسي، اين توجه به انديشه چين چنان که بايد عميق و گسترده نبوده و جز آثاري محدود از پژواک تفکر اهالي اين سرزمين در دست نيست و اين در حالي است که براي ايرانيان، به عنوان ساکنين قلب خاورميانه، درک عمق تفکر چيني، امري بسيار مهم و شايست? تأمل است چرا که ساکنان شرق دور همواره بر زندگي ما تأثيرات عظيمي بر جاي نهاده و ايران به عنوان ساکني هميشه حاضر در ميانه مسير شرق و غرب تحت تاثير هر دو تمدن قرار داشته و دارد.

جامعه امروز چين، چکيده‌اي از سنت‌هاي اين سرزمين است که با آراي متفکران چين باستان بارور شده و در دنياي مدرن ميان ملت‌هاي بزرگ دنيا در حال فراشدي عظيم است. اين امر به تنهايي مطالعه تاريخ تفکر چين را به امري جالب و نيز مهم بدل مي‌کند که انگيزه شمار زيادي از نويسندگان و پژوهندگان اين حوزه را براي خلق آثار بزرگ و مهم فراهم کرده است.

هرلي گلِسنر کرِيل، يکي از پژوهندگان ياد شده است که در شناخت کنفوسيوس سرآمد و استاد ممتاز تاريخ چين در دانشگاه شيکاگو بوده است. اين فيلسوف و چين شناس فقيد اهل آمريکا‌ را مي بايد پيشگام و بلکه بنيانگذار رشته اي به نام چين شناسي در دانشگاه‌هاي آمريکا‌ دانست. کريل آثار مهمي در اين زمينه تاليف و منتشر کرده که از آن جمله مي‌توان به «تولد چين»، «مطالعاتي در فرهنگ کهن چين»، «ريشه‌هاي حکمراني در چين»، «دائوييسم چيست؟»، «فلسفه سياسي چين در قرن چهارم پيش از ميلاد»، «انديشه‌چيني» و آثاري ديگر اشاره کرد که هدف از نگارش اين سطور درنگي در اثر اخير است. کتاب «انديشه چيني» که از مهمترين آثار اين نويسنده پرکار است، نگاهي بر تاريخ تطور و تکامل انديشه در سرزمين مورد بحث دارد که از دوره کنفوسيوس، حکيم بلندآوازه چين آغاز شده و تا روزگار مائو دسه دونگ و اندکي پس از او ادامه مي‌يابد. به باور نويسنده، فلسفه چين تنها در پرتو انديشه چيني قابل فهم است و رفتار چينيان بدون درک اين دو مهم قابل فهم نخواهد بود. اما به اعتقاد کريل، انديشه مفهومي عام‌تر از فرهنگ و فلسفه است و جست و جوي بي پاياني از خرد و شهود و تجربه و حکمت و آثار و فوايد و کاربردهاي کارهاي چينيان را شامل مي‌شود. کتاب نامبرده، اخيرا با عنوان «تاريخ انديشه در چين- از کنفوسيوس تا مائو» با ترجمه مرضيه سليماني منتشر و روانه بازار کتاب شده است. اين کتاب را که نثري خوشخوان و روان داشته و با زباني غير فني تاليف شده است مي توان از بهترين منابع براي آشنايي با انديشه‌ها و متفکران کهن و معاصر چين دانست اما در عين حال، اثري سودمند و مناسب براي علاقمندان به حوزه چين‌شناسي و کتابي جالب براي خوانندگان متعارف و عام نيز قلمداد مي‌شود.

اين کتاب در بر دارنده سيزده فصل با عنوان‌هاي زير است:

«نظرگاه چيني»، «پيش از کنفوسيوس»، «کنفوسيوس و تلاش براي سعادت انسان»، «مو دزو و جست و جوي نظم و آرامش»، «منسيوس و تاکيد بر سرشت انسان»، «شکاکيت عرفاني دائويي‌ها»، «اقتدارگرايي هسون دزو»، «تماميت‌خواهي قانون‌باوران»، «التقاطي‌هاي سلسله‌هان»، «آيين بودايي و نوکنفوسيوسي»، «نفوذ غرب» و «بازانديشي».

در خلال اين سيزده فصل، که خوانشي است دقيق و غير فني از خطوط اصلي انديشه چين، نکات و مواعظ خردمندانه‌اي هست که محصول نکته‌داني و نگاه ژرف انديشه‌وران و حکيمان چين است که به مردمان دنيا، خاصه همسايگان اين سرزمين هديه شده است.

کريل در نگارش اين کتاب، مدعي ارائه اثري تخصصي و حرفه اي درباره تفکر چيني نيست بلکه اذعان دارد که اين کتاب، براي شناخت بيشتر غربيان از چين و حکمت چيني نگاشته شده و کوششي است براي به دست دادن درآمدي مفيد و دقيق در مطالعه تاريخ فلسف? اين سرزمين.

در بخش‌هاي پاياني اين کتاب، تاثير بيگانگان بر زندگي و تفکر چيني مورد بررسي قرار گرفته و به اين موضوع که چگونه در روزگاران جديد تا دوران مائو، فرهنگ و سنت‌هاي مردم چين تحت نفوذ فرهنگ و تمدن غرب قرار گرفت پرداخته شده است. اين نفوذ، از برخي جهات براي چينيان سودمند بوده و از جهاتي ديگر، باعث ايجاد شکاف و خلاء در زندگي اين ملت شده و آنان را دچار عوارض دردآور و شناخته شده از خودبيگانگي کرده است.

بازتابش اين سودمندي در اقتصاد و توليد چين قابل مشاهده است که پرکاري اين ملت در مقابل دستمزدهايي اندک، زندگي و عادات مصرفي همه ما را دستخوش تغيير کرده و حاصلي شگرف و تامل برانگيز از درآميختن حکمت چيني و فرهنگ غربي به دست داده است.

شايد چين، بخش مهمي از پيشرفت‌هاي امروز خود را مديون قرار گرفتن تحت نفوذ فرهنگ غربي، و اين سهم ملت چين از ميراث جهاني شدن باشد، اما بي‌ترديد بخش عمده‌اي از اين پيشرفت را وامدار فرهنگ کلاسيک و انديشه‌هاي غني فرهنگ چين باستان است که ريشه‌هاي آن هنوز هم در زندگي روزمره چينيان ريشه دارد.

مرضيه سليماني، مترجم زبردست اين کتاب، تا کنون آثار مهمي از جمله «واپسين گام ايمان» اثر جان دي. کپيوتو و جياني واتيمو، «دايره‌المعارف اديان زنده جهان» اثر ماري پت فيشر و «افق زندگي و انديشه‌هاي ابن سينا» نوشته سهيل محسن افنان را ترجمه و منتشر کرده و کتاب«تاريخ انديشه در چين» که آخرين ترجمه منتشره اوست، توسط نشر ماهي در324 صفحه و در قطع رقعي به چاپ رسيده است. نثر پيراسته و روان مترجم، کاملا با هدف مولف اين کتاب هماهنگ است و با توجه به داشته‌هاي زبان پارسي درباره چين، که اغلب ماهيتي سياسي و ايدئولوژيک دارد، مي‌بايد آن را گامي مهم و ارزشمند در مسير شناخت فرهنگ و انديشه و تاريخ چين دانست. ويراستاري عالي کتاب و برگردان اسامي و اصطلاحات مهم بر اساس شيوه معتبر و دقيق، براي خوانندگان پارسي‌زبان بسيار آموزنده است و غنيمتي فرهنگي محسوب مي‌شود.

در اين کتاب مي‌خوانيم: «... پيش از کنفوسيوس، واژه دائو معمولا به معني راه يا گونه اي راه عمل بود. کنفوسيوس اين اصطلاح را همچون مفهومي فلسفي به کار گرفت، در معناي راه صحيح عمل‌– عمل اخلاقي، اجتماعي و سياسي-. در نظر کنفوسيوس، دائو مفهومي مابعد الطبيعي نبود اما در نظر دائويي‌ها دائو معنايي مابعدالطبيعي يافت.

آنها واژه دائو را جهت دلالت بر کليت همه چيزها – معادل آن چه برخي فيلسوفان غربي «مطلق» ناميده‌اند- به کار مي‌بردند. دائو جوهر و خميره اوليه‌اي بود که همه چيز از آن ساخته مي‌شد و ساده، بي‌شکل، خالي از ميل، بي‌حرکت و فوق‌العاده خرسند بود. دائو پيش از آسمان و زمين وجود داشت...»

کتاب «تاريخ انديشه در چين»، از آثار مهمي است که مطالعه آن براي هر پژوهشگر يا دانشجويي در حوزه چين و مطالعات شرق آسيا مفيد و حتي ضروري است و به عنوان اثري دقيق و در عين حال ساده و قابل فهم براي خواننده متعارف، جاي خالي آن در بازار نشر به خوبي احساس مي‌شد. نيکبختانه اين کتاب بهار 93 منتشر شده و با قيمت 17500 قابل تهيه و در دسترس علاقمندان است.


نسخه چاپي ارسال به دوستان