نسخه شماره 3005 - 1391/06/16 -


در باب نتايج اجلاس تهران


 در باب نتايج اجلاس تهران 
نويسنده : حجت الاسلام علي عسکري*

 در ياداشت قبلي که پيش‌از برگزاري اجلاس شانزدهم جنبش غيرمتعهدها در ايران به نگارش درآمد و انتشار يافت به نحوه شکل‌گيري، اهداف و مصوبه‌هاي پانزده اجلاس گذشته اين جنبش اشاره شد و بر ضرورت بي‌طرفي دبيرکل سازمان ملل متحد و پيشگيري از يک جانبه‌گرائي آمريکا تأکيد گرديد .

اينک که اجلاس شانزدهم با رياست جمهوري اسلامي ايران در تهران برگزار شد، ضرورت دارد نکاتي را در مورد دست‌آوردهاي اجلاس تهران، قوت و ضعف و مسائل پيراموني اين جنبش فراگير جهاني بازگو نمايم. دست‌آوردهاي اجلاس براي ايران:

شکي نيست که برگزاري اجلاس جنبش غيرمتعهدها يک فرصت طلائي براي ايران بود و آثار مثبت داخلي و بين‌المللي زيادي داشت.

از جمله آثار آن، در داخل ايران اين بود که انسجام مديريتي، سياسي، انتظامي و امنيتي خوبي را باعث گشت و دست‌آورد مهم آن، نشان‌دهنده وحدت مسئولان نظام در راستاي منافع ملي بود. و در خارج باعث گرديد طلسم غرب بويژه آمريکا و اسرائيل در رابطه با منزوي‌سازي ايران در عرصه‌هاي بين‌المللي شکسته شود، سياست خارجي ايران ارتقا پيدا کند و در عصر بيداري اسلامي، کشور ايران و رهبري آن در کانون توجه جهانيان قرار بگيرد، بطوري که در اين اجلاس و فرصت پيش آمده، سران و مقامات بلندپايه يکصد و بيست کشور دنيا از نزديک شاهد پيشرفت‌ها و توانمندي‌هاي ايران بودند و با حضور خود در ايران دانستند کشور بزرگ و داراي تمدن ديني و ملي ايران چگونه با تکيه بر اراده مردم و رهبري از چنگ قدرت اهريمني آمريکا و اسرائيل نجات و خلاصي پيدا کرده و در عمل آرمان عدم تعهد به قدرت‌هاي سلطه‌جو را عينيت بخشيده است .دست‌آوردهاي اجلاس براي دنيا و جامعه جهاني:

اين اجلاس دست‌آوردهاي خوبي هم براي جامعه جهاني و کشورهاي دنيا داشته که بسياري از آنها در راستاي اهداف جنبش غيرمتعهدها در اجلاس تصويب شد و در بيانيه رسمي اجلاس شانزدهم انتشار پيدا کرد. محورهاي مورد تأکيد در بيانيه گوياي التزام کشورهاي عضو جنبش، به منشور ملل متحد بود. جنبشي که با احتساب سه سال رياست ايران بر آن شصت ساله خواهد شد و تجربه گرانسنگ عدم تعهد به قدرت‌هاي استکباري را در طي سال‌هاي متمادي در خود به همراه دارد و حرکت آن براي جامعه جهاني مي‌تواند بسيار نويدبخش باشد. با نگاه اجمالي به بندهاي مختلف و متنوع بيانيه، هوشمندي شرکت‌کنندگان در اجلاس بويژه ميزبان و رئيس جديد آن بسيار مشهود است .

بطوري که در آغاز و طليعه بيانيه، با نفي يک جانبه‌گرائي در وضع فعلي جهان، به ضرورت شکل‌گيري نظامي منصفانه، جامع و شفاف و مؤثر براي مديريت مشترک جهاني بر مبناي عدالت و انصاف و مشارکت همه کشورها جهت مواجهه با چالش‌ها و مخاطرات کنوني دنيا تأکيد گرديده و اولويت‌ها به درستي در نظر گرفته شده است و ضمن ضروري دانسته شدن مقابله با چالش‌هاي امنيتي، اجتماعي، زيست‌محيطي، بهداشتي، پناهندگان، مواد مخدر، جرائم سازمان يافته فراملي، حمله‌هاي سايبري و تروريسم، حفظ صلح و امنيت بين‌المللي همچنان در صدر دستور جنبش معرفي شده و تأکيد گرديده که ساختار تصميم‌گيري بين‌المللي در زمينه صلح و امنيت ناکارآمد است و در برابر تغيير از خود مقاومت بيشتري نشان مي‌دهد و لازم است در اين رابطه چاره‌انديشي شود .

ديگر نکات و دست‌آوردهائي که در بيانيه مورد توجه قرار گرفته، عبارت است از:

1ـ تأکيد شد سازمان ملل متحد به عنوان نهادي جهان شمول براي يافتن راه‌حل‌هاي مشترک براي مسائل مشترک و مقابله با چالش‌هاي جهاني در راستاي مباحث مربوط به مديريت جهاني تقويت و اصلاح شود و براي دست‌يابي به چنين هدفي احيا و تقويت نقش مجمع عمومي سازمان ملل و تجديد ساختار در شوراي امنيت منظور نظر باشد .

2ـ اعلام شده است که زندگي صلح‌آميز در دنيا در صورتي ميسر است که تنوع در جامعه جهاني به رسميت شناخته شود، زيرا که هر ملتي داراي ارزش‌ها و نظريه‌هاي خاص خود است بنابراين از تلاش براي تحميل ارزش‌ها بر ساير اعضاي جامعه بين‌المللي بايد پرهيز شود .

3ـ بر لزوم ايجاد کشور مستقل فلسطين، تصريح شد و اعلام گرديد اشغال سرزمين فلسطين و جنايات مستمر رژيم صهيونيستي در اراضي اشغالي همواره علت اصلي وضعيت بحران در خاورميانه بوده است و هر راه‌ حلي براي اين بحران مستلزم پايان بخشيدن به اشغال و اعاده حق لاينفک مردم فلسطين در رابطه با حق تعيين سرنوشت آنها و ايجاد کشوري پايدار و مستقل در فلسطين به پايتختي قدس شريف است و اعاده حقوق ملي مردم فلسطين تنها راه برقراري صلح پايدار و منصفانه در منطقه است .

4ـ تمامي اشکال حقوق بشر غيرقابل تفکيک و مرتبط با هم دانسته شد و اعلام گرديد، مسائل حقوق بشر بايد براساس همکاري و رويکرد سازنده، غيرتقابلي، غيرگزينشي، عادلانه، منصفانه، بي‌طرفي، متوازن، عيني و دور از ملاحظات سياسي مدنظر قرار گيرد و در اين ميان توجه ويژه به حقوق و ظرفيت‌هاي زنان و نوجوانان و مشارکت آنان در فرايند‌هاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي ضرورتي انکارناپذير است .

5ـ غيرانساني‌ترين سلاح‌ها، سلاح‌هاي هسته‌اي معرفي گرديد و تأکيد شد، تمامي کشورهاي عضو پيمان منع اشاعه سلاح‌هاي هسته‌اي به تعهدات خود در چارچوب ماده 6 پيمان پايبند باشند و براي نابودي کليه سلاح‌هاي هسته‌اي خود در يک چارچوب زماني مشخص اقدام نمايند. در اين رابطه تدوين کنوانسيون جامع امحاي سلاح‌هاي هسته‌اي ضرورت دارد .

6ـ ضمن به رسميت شناخته شدن حق هسته‌اي صلح‌آميز براي ايران از سوي سخنرانان، در بيانيه‌اي رسمي اعلام شد، تمامي کشورها بايد بتوانند از حق مسلم و انکارناپذير خود براي توسعه، توليد و استفاده از انرژي هسته‌اي براي مقاصد صلح‌جويانه، بدون تبعيض و منطبق بر تعهدات حقوقي مربوطه، بهره‌مند شوند و همه کشورها از جمله جمهوري اسلامي ايران در زمينه استفاده صلح‌آميز از فناوري هسته‌اي و سياست‌هايشان در زمينه چرخه سوخت بايد محترم شمرده شوند .

7ـ هرگونه حمله يا تهديد به حمله، عليه تأسيسات هسته‌اي صلح‌آميز فعال يا در حال ساخت به منزله خطري جدي عليه انسان‌ها و محيط‌زيست و نقض حقوق بين‌الملل و برخلاف اصول، اهداف و منشور ملل متحد و مقررات آژانس بين‌الملل هسته‌اي معرفي شد و اعلام گرديد تدوين سندي جامع و بين‌المللي که حمله يا تهديد به حمله، عليه تأسيسات هسته‌اي مورد استفاده براي توليد انرژي را منع کند، مورد نياز مبرم است .

8ـ سران و مقامات شرکت‌کننده در اجلاس تهران اعلام کردند، تمامي اقدامات تروريستي از جمله تروريسم دولتي بايد بدون هرگونه ابهامي محکوم شود و همه کشورهاي عضو جنبش عدم تعهد لازم است در جهت تحقق، جهاني عاري از تروريسم بکوشند. همچنين تأکيد کردند تمامي قربانيان تروريسم از جمله دانشمندان و محققين ايراني که قرباني اقدامات تروريستي ضد بشري شده‌اند، شايسته عميق‌ترين ابراز همدردي هستند .

9ـ شرکت‌کنندگان در اجلاس ضروري دانستند که با تلاش‌هاي معطوف به تحميل تک فرهنگي يا تحميل مدل‌هاي خاص سياسي،‌ اقتصادي، اجتماعي، حقوقي يا فرهنگي مخالفت شود و گفتگوي ميان اديان، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها که مي‌تواند به تقويت صلح، امنيت، ثبات و توسعه، احترام به تنوع فرهنگي براساس عدالت، اخوت و برابري و کاهش تقابل کمک کند، ارتقا يابد .

10ـ در بيانيه رسمي اجلاس آمده است، نژادپرستي و تبعيض نژادي توهين آشکار به کرامت و برابري انسان‌ها است. اشکال جديد نژادپرستي و جنايات مرتبط با آن در قسمت‌هاي مختلف جهان موجب نگراني بسيار زياد است.

در نتيجه ضروري است که با اتخاذ تصميمات قاطع و داشتن اراده سياسي، به تمامي اشکال و نهادهاي نژادپرستي و تبعيض نژادي، بيگانه هراسي، اسلام هراسي و مانند آن و نيز بردگي تحت اشکال جديد و قاچاق انسان در هر جايي که اتفاق افتد، پرداخته شود.

11ـ همچنين در بيانيه تأکيد شده است که جنبش عدم تعهد بايد تمامي امکانات خود و اعضا را براي اجراي تصميمات و اراده سران کشورهاي عضو که در اسناد جنبش منعکس مي‌شوند، بکار گيرد و بر همين اساس جنبش بايد درصدد ايجاد ساز و کاري، مستحکم براي پيگيري و اجراي مصوبات خود باشد. نکته جالب توجه ديگر اين است که در ضمن بندهاي مصوب بيانيه اجلاس به مطالبي به شکل توصيه‌اي اشاره شده و از جمله اعلام گرديده، کشورهاي عضو جنبش، توافق دارند که مانع از تهديد حق کشورها براي تصميم‌گيري بر مبناي اراده آزاد خود و در چارچوب نظام‌هاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي خود شوند. چرا که چنين اقدام‌ها و يا قوانيني به منزله نقض آشکار منشور ملل متحد، قوانين بين‌الملل، نظام تجاري چندجانبه و هنجارها و اصول حاکم بر روابط دوستانه ميان کشورها است. در همين راستا کشورهاي عضو توافق دارند با چنين اقدامات و قوانين و کاربرد آنها مخالفت و آنها را محکوم کنند و بنحوي مجدانه درصدد خنثي کردن چنين تلاش‌هايي باشند .نقاط قوت اجلاس:

در يک جمع‌بندي اجمالي و فشرده با توجه به سخنراني‌ها و بيانيه‌ پاياني و بويژه ديدارهاي بعضي از سران با مقام رهبري، نقاط قوت اجلاس عبارت است از:

اول ـ مقابله عيني و عملي با آمريکا و اسرائيل:

حضور 120 هيأت از کشورهاي جهان از قاره‌هاي مختلف دنيا در تهران علي‌رغم فضاسازي رسانه‌هاي غربي و صهيونيستي عليه ايران، شکست سياسي آمريکا و اسرائيل را پديدار ساخت. سخنان صريح و افشاگرانه رهبري انقلاب اسلامي و سران بعضي از کشورهاي عضو جنبش عدم تعهد در تبيين مطالبات جهاني دولت‌ها و ملت‌ها، عليه يک جانبه‌‌گرائي آمريکا و اقليت صهيونيست پيروزي بزرگي بود براي ايران و جنبش عدم تعهد.

دوم ـ مواضع تهاجمي اتخاذ شده در اجلاس عليه اسرائيل و قدرت‌هاي استکباري از قبيل آنچه که در سخنان رهبري ايران و سران کشورها مطرح شد، نويدبخش و اميدآفرين بود. مواضع سنجيده و پخته اعلام شده باعث گرديد بيانيه‌اي جامع و شفاف به تصويب اجلاس برسد .

سوم ـ اجلاس شانزدهم در تهران و ايران انقلابي تشکيل گرديده بود. ايراني که استراتژي مهم آن آزادي قدس شريف و سرزمين‌هاي اشغالي فلسطين است. تشريح خيانت‌ها و جنايت‌هاي رژيم صهيونيستي اسرائيل بيش از اجلاس‌هاي قبلي در اجلاس شانزدهم مطرح و محور عمده بحث‌هاي سياسي بود تأکيد بر تأسيس کشور مستقل فلسطين به پايتختي قدس شريف که آرمان ملت ايران و ديگر ملت‌هاي آزاد و مسلمان دنيا است در حضور دبيرکل سازمان ملل متحد، مطالبه‌اي بود که مطرح شد و به تصويب رسيد. نقطه قوتي که بسيار مهم است چيزي که سازمان ملل بايد ساز و کار مناسبي را براي تحقق آن با کمک غيرمتعهدها منظور نمايد .

چهارم ـ از جمله نقاط قوت اجلاس تهران همراهي مسئولان سران سه قوه، نخبگان کارآمد و بويژه آيت‌الل هاشمي رفسنجاني با رهبري نظام و انقلاب بود که در رسانه‌هاي داخلي و خارجي جلوه‌اي خاص داشت. اين اقدام زيبا و هوشمندانه انسجام و وحدت استراتژيکي در داخل ايران را به تصوير کشيد و ثابت کرد که فرافکني تبليغاتي دشمنان نظام و رسانه‌هاي صهيونيستي مبني بر اختلاف و دوگانگي در ميان مسئولان جمهوري اسلامي سياست شيطاني و نخ نما شده‌اي، بيش نيست .

پنجم ـ تکرار و تأکيد صريح رهبري از روي درايت و تدبير بر موضع بر حق انرژي هسته‌اي صلح‌آميز که فرمود: «انرژي هسته‌اي صلح‌آميز براي همه و سلاح هسته‌اي را براي هيچ‌کس» در اجلاس چنان اثرگذار بود که دو بند مهم بيانيه پاياني را مختص به خود کرد. اين اقدام سنجيده ايران گوياي اين است که ديپلماسي صلح‌آميز هسته‌اي ايران در جامعه جهاني و در ميان اکثريت کشورهاي دنيا علي‌رغم خواست آمريکا و اسرائيل و چند هم‌پيمان غربي آنها، اصلي پذيرفته شده و بدون بازگشت است .

ششم ـ نقطه قوت ديگر اين اجلاس اين بود که نشان داد گفته رهبر جمهوري اسلامي ايران مبني بر اينکه اتاق فکر دنيا و جهان نبايد با ديکتاتوري چند کشور غربي اداره شود، مطالبه به حق است و امکان تحقق آن از راه تغيير در ساختار سازمان ملل و شوراي امنيت دور از دسترس نيست .

هفتم ـ نخست‌وزير کشور قدرتمند و اثرگذار هندوستان پس از ديدار با رهبر انقلاب اسلامي ايران اعلام کرد، از تسلط و علاقه رهبر انقلاب اسلامي ايران به مسائل کشور هند شگفت‌زده شدم. اين قبيل اظهارات بعضي ديگر از سران شرکت‌کننده در اجلاس، گوياي قوت و صلابت مثال‌زدني براي ايران است چيزي که در دوران سه سال رياست ايران بر جنبش غيرمتعهدها مي‌تواند منشأ اثر و نفوذ سياسي و قدرت روزافزون جنبش باشد. بديهي است تفاهم و درک متقابل سران متنفذ غيرمتعهدها مي‌تواند در آينده در راستاي کنترل يک‌جانبه‌گرائي آمريکا و قدرت‌هاي سلطه‌گر عمل کرده و آرمان آنها را به واقعيت نزديکتر کند . نقاط ضعف:

الف ـ واقعيت اين است که جنبش عدم تعهد فاقد تشکيلات سازماني مناسب و کارآمد براي پيگيري مصوبات اجلاس‌هاي جهاني و رسمي است و صرفاً برگزار شدن اجلاس سران آنهم هر سه سال يکبار وافي به مقصود نيست و بايد در اين زمينه چاره‌انديشي شود.

ب ـ اين اجلاس نشان داد برخلاف تفکر سازشکارانه و منفعت‌طلبانه بعضي از کشورها، مي‌توان همزمان با ايستادگي شجاعانه در برابر زورگويان يک جانبه‌گرا اعلام موضع کرد و اکثريت کشورها را در موضع مشترک حق، به نفع جامعه جهاني شکل و سازمان داد ولي از آنجا که بعضي از کشورهاي جنبش غيرمتعهدها با شديدترين وجه ممکن به قدرت‌هاي غربي وابسته هستند در عمل همه شأن کاري جنبش آنچنان که مورد انتظار است، تحقق عيني پيدا نمي‌کند .

ج ـ بنا به آنچه گفته شد، گاهي ديده شده اختلاف نظر بر سر مسائل جزئي و موردي، با تحريک عوامل فتنه‌جو و قدرت‌هاي سلطه‌خواه مسائل فرعي و اختلافي را تبديل به چالش کرده و حرکت اصلي جنبش دچار اختلال مي‌شود چيزي که پس از اظهارات آقاي مرسي رئيس‌جمهور مصر در رابطه با سوريه در اجلاس خودنمائي کرد و ترجمه تحريف شده مترجم از بيانات وي آن را به اوج رسانيد و سوءاستفاده رسانه‌هاي صهيونيستي در رابطه با تشديد اختلاف در درون جنبش غيرمتعهد را در پي داشت .

د ـ هزينه مالي برگزاري اجلاس سران به دليل نبود حق عضويت کشورهاي عضو، از نقاط ضعف جنبش محسوب مي‌گردد. نگارنده براين باور است که هزينه مالي و مادي ايران بنا به دست‌آوردهائي مورد نظر ياد ‌شده، زياد جاي بحث و کنکاش ندارد لکن چه اشکال دارد که بنا به ضرورت از بخش خصوصي همانند برگزاري اجلاس در اندونزي استفاده مي‌شد و دولت در موضع تسهيل‌گرائي خودش جريان امر را مديريت مي‌کرد و هزينه‌اي بار بر مردم و بيت‌المال نمي‌شد و يا اينکه ساز و کاري انديشيده مي‌شد که همه بار مالي آن متوجه دولت ميزبان نمي‌شد چيزي که چاره‌انديشي براي آن از اين پس هم خارج از لطف نخواهد بود .

ه ـ با سياسي شدن برگزاري اجلاس در تهران مباحث اقتصادي و توجه به تنگناي معيشتي بخش مهمي از مردم دنيا و جهان کمتر در اجلاس ياد شده منظور نظر قرار گرفت در حاليکه سازمان‌هاي منطقه‌اي و بين‌المللي بطور طبيعي بنا به ضرورت درگير مسائل اقتصادي و بحران‌هاي پيش آمده در سر راه اقتصاد جهاني هستند و در اين ميان اجلاس تهران مي‌توانست با تأکيد بر معادلات اقتصادي در درون جنبش عدم تعهد پويايي در سايه همکاري اقتصادي را نويدگر باشد بويژه که جنبش داراي بيشترين سهم توليد ناخالص ملي در جهان است و بيشترين حجم مواد اوليه و سرمايه در گردش را دارد .

*نماينده دوره هفتم مجلس